Phân bón trung - vi lượng: thuốc tiên hay chỉ là “gia vị” cho cây trồng?

Các yếu tố trung, vi lượng là dinh dưỡng thiết yếu nhưng cây chỉ cần với lượng nhỏ hơn rất nhiều so với 3 nguyên tố chính là N-P-K, không thể phủ nhận trung - vi lượng là những chất thiết yếu, quan trọng với cây trồng. Tuy nhiên, cần lưu ý là một số vi lượng có ngưỡng an toàn rất hẹp, nghĩa là thiếu thì không tốt, nhưng thừa lại có hại. Đó là điều các quảng cáo hầu như chỉ nói đến phần có lợi như “thuốc tiên”, mà lờ đi hoặc nói rất ít đến phần có hại.

Trong dinh dưỡng cây trồng, thường có ba nhóm chính. Nhóm thứ nhất là đa lượng như Đạm, Lân, Kali; đây là những chất quan trọng nhất, cây cần nhiều nhất. Nhóm thứ hai là trung lượng, gồm những chất như canxi (Ca), magiê (Mg), lưu huỳnh (S), (Si). Nhóm thứ ba là vi lượng như sắt (Fe), kẽm (Zn), mangan (Mn), đồng (Cu), bo (B), molypden (Mo)…

Canxi (Ca) giúp thành tế bào chắc hơn, bộ rễ khỏe hơn, cây cứng cáp hơn, hạn chế hiện tượng nứt trái, thối trái hay chết đọt non trong một số trường hợp. Magiê (Mg) là phần rất quan trọng trong diệp lục, nên có liên quan trực tiếp đến quang hợp và độ xanh của lá. Lưu huỳnh (S) tham gia vào việc tạo protein, tạo chất lượng nông sản, nhất là với một số cây có dầu hay cây họ cải. Còn các chất vi lượng như sắt, kẽm, đồng, bo… tuy cây chỉ cần rất ít, chúng tham gia vào nhiều men sinh học, kích ra hoa, đậu trái, tổng hợp chất xanh và phát triển mô non.

Vấn đề là ở chỗ: cây cần ít, rất ít. Nhiều trường hợp cây có thể tự hút những chất này từ trong đất trồng, tùy theo đặc điểm thổ nhưỡng từng vùng, từng chân đất. Khi cây thiếu, bổ sung đúng loại thì hiệu quả có thể thấy rõ. Nhưng nếu cây không thiếu mà vẫn bón thêm liên tục, hoặc bón sai loại, sai thời điểm, sai liều lượng, thì không những không có lợi mà còn dễ lãng phí, thậm chí gây ngộ độc cho cây trồng.

Muốn hiểu đúng chuyện này, phải nhìn từ đất trước rồi mới nhìn đến phân. Đất không chỉ là chỗ để giữ cây đứng. Đất còn là nơi cung cấp dinh dưỡng, giữ nước, giữ không khí cho rễ thở và nuôi hệ vi sinh vật có ích. Một mảnh đất có nhiều hữu cơ, pH phù hợp, tơi xốp, ít bị rửa trôi thì thường giữ và cung cấp trung - vi lượng tốt hơn đất bạc màu, đất chua nặng, đất cát hoặc đất làm kiệt nhiều năm. Ví dụ, đất chua phèn thường làm rễ khó phát triển, một số chất như sắt và mangan có thể tan ra nhiều quá, gây ngộ độc cho cây, trong khi canxi, magiê hoặc molypden lại trở nên khó hấp thu hơn. Nghĩa là gốc của vấn đề có khi nằm ở đất, chứ không phải vì thiếu thêm một chai vi lượng nào đó.

Vậy quý bà con mình nên hiểu sao cho đúng? Trung - vi lượng là dinh dưỡng cần thiết, nhưng nó chỉ phát huy tốt khi nền đất ổn, khi NPK được bón cân đối, khi cây không bị ngộ độc hay bệnh nặng, và khi thật sự có dấu hiệu thiếu hụt những thứ đó. Ví dụ như cây lúa có thể nhạy với thiếu kẽm ở một số chân ruộng, cây ăn trái có thể dễ gặp vấn đề với canxi và bo vào giai đoạn nuôi trái, còn cây họ đậu lại liên quan nhiều hơn đến molypden trong quá trình cố định đạm. Không thể lấy một công thức chung cho mọi loại cây, mọi vùng đất.

Nói cho dễ hiểu, nếu NPK là “bữa cơm chính” của cây thì trung - vi lượng giống như “gia vị” cần thiết. Có thì món ăn trọn vẹn hơn, nhưng không thể thay cơm, cũng không thể đổ thật nhiều gia vị mà thành món ngon hơn được.

Bởi vậy, trước những lời quảng cáo quá mức, bà con nên bình tĩnh nhìn lại mấy câu hỏi rất đơn giản: đất mình có đang chua quá không, có bón mất cân đối NPK không, bộ rễ có khỏe không, cây có biểu hiện thiếu chất rõ ràng không. Khi trả lời được những câu hỏi đó, chuyện dùng trung - vi lượng sẽ hiệu quả hơn nhiều. Làm nông bền vững không phải là chạy theo loại phân nào đang quảng cáo mạnh nhất, mà là hiểu đất, hiểu cây và bón đúng cái cây thật sự cần.

Bón trung - vi lượng thế nào cho đúng? Đừng tốn tiền oan – kẻo lợi bất cập hại!

Sau khi hiểu rằng trung - vi lượng không phải “thuốc thần”, câu hỏi quan trọng tiếp theo là: vậy dùng thế nào cho đúng? Câu trả lời ngắn gọn là: chỉ bổ sung khi thật sự cần, chọn đúng chất, đúng lúc, đúng liều.

Việc đầu tiên không phải là mua phân, mà là nhìn lại đất. Nếu đất quá chua, đất phèn, đất cát bạc màu, đất canh tác lâu năm nhưng ít bón phân chuồng, ít bổ sung hữu cơ, thì khả năng mất cân đối trung - vi lượng rất dễ xảy ra. Trong nhiều trường hợp, cải tạo đất bằng hữu cơ, bón vôi hoặc dolomite để bổ sung canxi - magiê và điều chỉnh pH lại mang hiệu quả bền hơn là phun nhiều loại vi lượng lên lá.

Canxi thường phát huy tốt khi dùng để cải tạo đất, nhất là với đất chua hoặc đất canh tác lâu năm bị chai cứng. Bón vôi nông nghiệp hoặc dolomite không chỉ cung cấp Ca, Mg mà còn giúp hạ phèn, giảm độc nhôm, giải độc sắt, làm đất tơi hơn để rễ phát triển tốt hơn. Khi rễ khỏe lên, cây hút được nhiều dinh dưỡng hơn, lúc đó hiệu quả thường bền và rõ hơn so với chỉ xử lý phần ngọn.

Với magiê, bà con thường để ý khi thấy lá già vàng từ mép lá hoặc vàng giữa các gân lá, nhưng gân chính còn xanh. Tuy nhiên, cũng không nên nhìn triệu chứng rồi kết luận ngay. Nếu đã nghi cây thiếu Mg, có thể bổ sung bằng dolomite, một số loại phân chứa Mg hoặc phun qua lá ở liều phù hợp. Điều quan trọng là xem lại cả chế độ bón kali và canxi, vì bón mất cân đối giữa các chất này cũng có thể làm cây khó hấp thu magiê.

Đối với vi lượng, càng phải cẩn thận hơn vì cây cần rất rất ít. Khi cay có biểu hiện kém phát triển, cần phải đặt trong bối cảnh chung của thời tiết, nước tưới, bộ rễ và loại cây cụ thể. Không nên thấy một dấu hiệu giống giống là vội mua ngay một “combo vi lượng tổng hợp” để xử lý đồng loạt.

Cách làm an toàn nhất là dựa vào phân tích đất, nhất là ở vườn cây ăn trái, vùng chuyên canh rau màu hoặc những nơi bà con đầu tư thâm canh cao. Nếu chưa có điều kiện phân tích, ít nhất cũng nên quan sát triệu chứng trên nhiều cây, đối chiếu với lịch bón phân, tình trạng rễ và điều kiện đất đai trước khi quyết định. Làm vậy tuy chậm hơn một chút, nhưng sẽ giảm nguy cơ chẩn đoán sai và bón sai.

Một nguyên tắc rất quan trọng là không nên coi phân bón lá chứa vi lượng là giải pháp thay thế hoàn toàn cho dinh dưỡng từ đất. Phun lá có thể giúp cây phản ứng nhanh hơn trong một số trường hợp thiếu nhẹ hoặc ở giai đoạn cần gấp như ra hoa, nuôi trái, hồi phục sau thu hoạch. Nhưng nếu đất quá xấu, rễ yếu hoặc cây bị mất cân đối dinh dưỡng kéo dài, thì phun lá chỉ là giải pháp hỗ trợ, không giải quyết tận gốc vấn đề.

Bà con cũng cần để ý chuyện “tương tác” giữa các chất dinh dưỡng. Trong đất, một chất quá nhiều có thể cản trở cây hút chất khác. Ví dụ, mất cân đối giữa sắt và mangan, hoặc bón quá nhiều một số kim loại vi lượng, có thể làm cây hấp thu kém chất còn lại. Vì vậy, dùng càng nhiều loại càng không có nghĩa là càng tốt. Đôi khi bón ít hơn nhưng đúng nhu cầu lại hiệu quả hơn nhiều. Khi mua sản phẩm trên thị trường, đừng chỉ nhìn vào những lời quảng cáo như “siêu hấp thu”, “siêu xanh lá”, “cực mạnh rễ”, “nano”, “chelates cao cấp”  mà quên mất cây thực sự cần gì.

Nói một cách gần gũi, làm nông cũng giống như chăm người. Cơm ăn hằng ngày vẫn là phần chính, còn thuốc bổ chỉ dùng khi thật sự cần và dùng đúng loại. Cây trồng cũng vậy: NPK, hữu cơ, nước tưới, rễ khỏe, đất tốt vẫn là nền tảng. Trung - vi lượng rất quan trọng, nhưng chỉ phát huy hết giá trị khi được đặt đúng chỗ trong cả hệ thống canh tác.

                                                             Vũ Mạnh Hưng , Võ Văn Ước (VP Đại diện Miền Nam - DAP Đình Vũ)